حسین نفیسی

شادروان استاد حسین نفیسی 

خداوند را شاکرم که به همت فرزندان ایشان واهتمام دوست  بزرگوار جناب آقای استاد عبدالجواد تقی نژاد که خود ادیبی فرزانه و عارفی وارسته هستند مانده اشعار استاد در دفتری بنام سروده های عرفانی حسین نفیسی  به زیور طبع آراسته و منتشر گردید وبرای جلوگیری از اطاله کلام آنچه دخترش خانم بدرالملوک نفیسی در مقدمه  دفتر شعرپدر آورده را تلخیص و  نقل میکنم .

حسین نفیسی ُ عاشقی دلسوخته و عارفی وارسته بود . او در سال ۱۳۰۲ شمسی درهمدان متولد شد و در سوم شهریور ماه ۱۳۶۳دعوت حق را لبیک گفت و به وصال محبوب رسید . وی فردی دقیق و منظم بود و از دوران کودکی به ادبیات و شعر علاقه زیادی داشت و دراین زمینه ازنبوغ و استعداد خدادادی برخوردار بوذ شعر سرودن را از جوانی آغاز کرد مطالعه آثار بزرگان ادب فارسی جزو برنامه همیشگی وی بود مطالعه زیاد و عشق و علاقه وی به اهل بیت علیهم السلام باعث سرودن اشعاری شد که از لحاظ قالب شعری و صنایع ادبی و فصاحت و بلاغت و مضامین دقیق و عمیق عرفانی در سطح والائی قراردارد از این رو در خلوت دل و اوقات خاص به یاری سخنان موزون آبی بر آتش درون می افشاند و با زبان شعرحدیث درد فراق با دلدار یگانه باز میگفت .

اضافه میکنم که ایشان اشعار و غزلیات زیادی داشتند که شخصا همه را از بین برده اند و فقط آنچه را در رثای اهل بیت علیهم السلام بوده باقی گذاشته اند ومن یکی از انها را بیاد دارم که ذیلا  نقل شده است که در زمان حیاتش انتشار یافته  مرحوم حسین نفیسی آدمی نکته سنج وادیبی فرزانه  بود  درزمان های گذشته مرحوم مهدی سهیلی مجری  برنامه مشاعره رادیو سئوال کرد که شاعر این بیت شعر کیست ؟ اگر کسی میداند اعلام کند

                نقش کرد م رخ زیبای تو در خانه دل

             خانه ویران شد و آن نقش بدیوار بماند

ایشان کتبا”پاسخ داد رحمت علیشاه قطب سلسله نعمت اللهی و فقط این یک بیت شعر را گفته است ومن برای آنکه نام شاعر گم نشود بیتی بر آن افزوده ام :

 گفت رحمتعلی آن پیر مدار توحید

که ازو این سخن اندر همه اعصار بماند

     نقش کردم رخ زیبای تو در خانه دل

 خانه ویران شد و آن نقش بدیوار بماند

ومرحوم مهدی سهیلی از ایشان بخاطر حسن سلیقه اش قدردانی کرد  .

نمیخواهم دراین مختصر وقت گرانمایه بازدید کننده رابگیرم وانشالله درموقع خودش از ایشان به تفصیل سخن خواهم گفت  اما واقعه ای دیگر مرحومه خانم سیمین بهبهانی از شعرای معاصر شعری دارد که مطلع آن اینست

یارب مرا یاری بده تا خوب آزارش کنم

گرچه جای مطلب اینجا نیست اما گفتنی را باید گفت دروبلاگی که اسم نمی برم دیدم نوشته فکرنکنید این شعر را یک دختر ۱۸ساله کفته بلکه یک پیر زن ۸۰ساله ……..  گفته باید عرض کنم که آن مرحومه این شعر را در۵۰سال قبل یعنی درسی سالگی سروده  وانوقت سن وسالش ۸۰سال نبوده باید حرمت قلم را نگهداشت وبا این الفاظ رکیک نباید ادبیات کشور را خراب کرد که گفته اند

   بزرگش نخوانند اهل خرد                  که نام بزرگان به زشتی برد

بهرحال این شعر در مجله  وزین چاپ شد وهفته بعد جوابیه آن توسط شادروان  نفیسی بشرح زیر درهمان مجله  و با عنوان دیوانگی برای دیوانگی  چاپ ومنتشرشد

هذا جنون للجنون خونست میشویم بخون

                                          وزنقش تنقیدم برون بدوا”خبردارت کنم

بر آنسرم ای تیره جانتا غرق انوارت کنم

                                وز لطف و نزهت چون جنان طبع جفابارت کنم

حواندم همه افکارتو درصفحه گفتارتو

                                تجدید در پندار تو     فرض است  اخبارت کنم

گفتی که رغم دلبرت  آرد رقیبش ساغرت

                                        ز آن باده بادا آذرت زان نشئه دوارت کنم

گفتی که چون پروانگانرقصی بربیگانگان

                                  آن به که چون دیوانگان درقیدومسمارت کنم

یارت اگرمن بودمی فارغ دمی نغنودمی

                                  دل بر بتی بخشودمی کز جلوه اش زارت کنم

یکتابتی شیرین سخن مه طلعتی سیمین ذقن

                                فرخ رخی موزون بدن کز حسرتش خوارت کنم

هم درحضورت هر زمان با مهوشانی مهربان

                                 می چیدمی بزمی عیان   تا خیره دیدارت کنم

بنشستمی دائم قرین بادلبرانی نازنین

                                  تا آنکه با طرزی نوین       هر لحظه آزارت کنم

وزگلستان شان هر دمی باانبساط و خرمی

                                   آنقدر گل میچیدمی       تا پای گل خارت کنم

پیوسته درهر انجمن میراندم ازجورت سخن

                                       چندانکه در حر محنچون شمع ازنارت کنم

اما نه چون دراین سرا یکتاپرستی خوشترآ

                                         آن به به ختم ماجرا  یک نکته در کارت  کنم

خواهی ززندان جنون  سازم روانت را برون

                                      گردم به مهرت رهنمون  وزقهر بیزارت کنم

بگذار آزار و جفا بگذر به گلزار صفا

                                  تاچون نفیسی در وفا   رهدان و رهوارت کنم

 اصولا استاد نفیسی علاقه شدیدی به تضمین اشعار داشت و میفرمود که پنجه در پنجه سعدی و حافظ انداختن واستعانت از اشعار آنها مرا به وجد میاورد ذیلا تضمینی از شعر همای رحمت استاد شهریاررا آورده ام

علی ای طلوع وحدت  طلعات کبریا   را

علی ای فروغ کثرت لمعات      اعتلا را

علی ای یگا نه آیت ملکات ذوالعلا  را

                                     علی ای همای رحمت  تو چه آیتی خدا را

                                      که بما سوی فکندی       همه سایه هما را

علی ای علی امجد علی ای خدای تمکین

 علی ای ظهور سر مد به ملا ئک  و نبیین

جلوات ذات ایزد   به هزار گونه آیین

                                    دل اگر خدا شناسی همه در رخ علی بین

                                     به علی شناختم من  به خداقسم خدا را

چو خدا تمام هستی سوی نیستی کشاند

که وجود آفرینش به عدم     فرو نشاند

به مشیت حق از نو    علیش  بنا تواند

                                  به خدا که در دوعالم اثر      از فنا نماند

                                  چوعلی گرفته باشد سر چشمه ی بقا را

 علی ایکه روز مهرت  ملکوتیان به بخ بخ

علی ایکه شام قهرت جبروتیان به    آوخ

مترصدم به لطفت به حیات وموت وبرزخ

                               مگر ای سحاب رحمت تو بباری ارنه دوزخ

                                 به شرارقهر سوزد      همه جان ماسوا را

علی آنکه لطف حق را دل پاک اوست مخزن

علی آنکه گاه جودش دو جهان کم از یک ارزن

دل بینوا چه گردی همه گرد      کوی وبرزن

                              برو ای گدای مسکین    در خانه علی زن

                                 که نگین پادشاهی دهد  از کرم  گدا را

زمکان دگر مزن دم هله ای زبان الکن

که ورای ملک امکان شه جان گزید مسکن

به ره حق از شهیدان گه انتزاع از تن

                       به جز از علی که گوید به پسرکه قاتل    من

                            چو اسیر تست اکنون به اسیر کن مدارا

سخنی شنیدی ای دل زمصائب ونوائب

نظری به کربلا کن که     بود پر از کرائب

بشنو زراد مردان بشروط آن مصائب

                               به جزاز علی که آرد پسری   ابوالعجائب

                                     که علم کند به عالم شهدای کربلا را

به شعاع نور عرفان بنگر به دور دوران

که به جز علی عمران زنخست تا به پایان

دگری کجاست قادر که کند وفا به پیمان

                                 چو بدوست عهد بندد ز میان پاکبازان

                             چو علی که میتواند که به سر برد وفا را

علی آن که نی موثر  که اثر توانمش کفت

نه به فهم ووهم گنجد که خبر توانمش گفت

به جز آنکه گویمش حق چه دگر توانمش گفت

                      نه خدا توانمش خواند  نه بشر توانمش گفت

                                    متحیرم چه نامم  شه ملک لافتی را

علی آن ولی ذوالید به همه اساس خلقت

علی آن وصی احمد به تمام      ملک و ملت

ز فراق آستانش من و فقر و کنج عزلت

                            زدو چشم خون فشانم هله ای نسیم رحمت

                                           که زکوی او غباری بمن آر توتیا را

علی ایکه جنت آمد گل مهر جانفزایت

علی ایکه دوزخ آمد پل قهر جان گزایت

من اعرج ار چه دورم زسرای حق نماید

                                      به امید آنکه شاید برست به خاک پایت

                                     چه پیام ها که دارم همه سوز دل صبارا

علی ایکه داده یزدان  به کفت زمام امکان

علی ای قضا مطیعت قدرت به تحت فرمان

علی ای به مستمندان همه دم مجیب و رحمان

                                چو توئی قضای گردان به دعای مستمندان

                                          که زجان ما بگردان  ره آفت قضا را

علی آن خدیو افخم که پس از خداست اعظم

علی آن امیر اکرم که زانبیاست        اقدم

من ومدح آن معظم به زبان گنگ وابکم

                                   چه زنم چو نای هر دم زنوای شوق او دم

                                       که لسان غیب خوشتر بنوازد این نوا را

علی ایکه بر دو عالم تو مسلطی وشاهی

که ای که بر ضمائر همه واقف   و گواهی

به دو چشم و سینه ام بین شب وروز اشگ وآهی

                               همه شب در این امیدم که نسیم صبحگاهی

                                              به پیام آشنائی  بنوازد این نوا را

دل مبتلای محرون سخنی شنو مجرب

پی دفع غم نه حاجت به کسان بروز     مطلب

ره چاره چون نفیسی زعلی طلب مرتب

                                 زنوای مرغ یا حق بشنو که در          دل شب

                                  غم دل بدوست گفتن چه خوشست شهریارا

  او دارای نفس مطمئنه بود وخود بر آن آگاهی داشت  چه خواسته بود که بر برسنگ مزار او بنویسند :

 آرزو دارد نفیسی رحمت حق زان سپس              با ولای مصطفی و آل او رفتن به خاک

صبح محشر نیز در آن اضطراب وتاب عام          ماو آرامش بلطف چهارده معصوم پاک

یز درآن اضطراب وتاب عام

پروین اعتصامی

تصویر خانم پروین اعتصامی

رخشنده اعتصامی مشهور به پروین اعتصامی درسال 1285هجری شمسی درشهر تبریز متولد شد . وی فرزند یوسف اعتصام الملک آشتیانی ازنویسندگان ومترجمین اواخر عهد قاجاراست که منتشر کننده ماهنامه ادبی” بهار” بود و پدر مادر پروین هم  شاعر بوده است ، پروین تنها دختر خانواده خود بود و چهار برادر داشت ، خانه پدری به علت شغل پدر محل رفت وآمد بزرگان علم وادب بود ودرچنین محیطی پروین بزرگ شد وبا مرحوم ملک الشعرای بهار و علامه دهخدا نیز که دوستان پدرش بودند درهمین رفت وآمدهای خانگی آشنا شد.ادبیات فارسی وعربی را درخانه خوانده سپس مدرک خودرااز مدرسه آمریکائی تهران اخذ کرد ودرهمان مدرسه مشغول به تدریس شد . ودر سال 1313به عقد پسر عموی پدرش درآمد که افسر شهربانی بود به لحاظ اختلاف فرهنگی وخوی نظامی گری شوهر این ازدواج بشتر از دو ماه ونیم دوام نیاورد ومنجر به طلاق شد  پس از آن پروین تا آخر عمرکوتاهش مجرد زیست وبه کار کتابداری در کتابخانه دانشسرای عالی مشغول شد . درسال ۱۳۲۵در سن 35سالی در اثر بیماری حصبه  دارفانی راوداع گفت ودرآرامگاه خانوادگی در حرم حضرت فاطمه معصومه سلام الله علیها مدفون شد پروین دارای  طبعی بسیار قوی وخلاق  وآشنا به مسائل زمان خود بود  و2500بیت شعراز او به یادگار مانده که درنوع خود   بسیار شیرین وشنیدنی  است . شاید پروین اعتصامی اولین شاعره معروفیست که دیوانش به چاب رسید وبرای  بانوان در این رشته جای پا باز کردو خانم های شاعر دراین زمینه مدیون پیشتازی او هستند . بیشتر اشعار پروین بصورت مناظره بوده وحکمت آموز است

محتسب مستی به ره دید وگریبانش گرفت
مست گفت ای دوست این پیراهن است افسار نیست  

   گفت مستی زان سبب افتان وخیزان میروی 
   گفت جرم راه رفتن نیست ره هموار نیست

گفت می باید تو را تا خانه قاضی برم 
گفت رو صبح آی قاضی نیمه شب بیدار نیست

گفت نزدیک است والی راسرای آنجا رویم 
گفت والی از کجا در خانه خمار نیست

گفت تا داروغه را گوییم در مسجد بخواب 
گفت مسجد خوابگاه مردم بدکار نیست

گفت دیناری بده پنهان و خود راوا رهان 
گفت کار شرع کار درهم و دینار نیست

گفت از بهر غرامت  جامه ات بیرون کنم 
گفت پوسیدست جز نقشی ز پود و تار نیست

گفت آگه نیستی کز سر در افتادت کلاه 
گفت در سر عقل باید بی کلاهی عار نیست

گفت می بسیار خوردی زان چنین بیخودشدی 
گفت ای بیهوده گو حرف کم و بسیار نیست

گفت باید حد زند هشیار مردم ،مست را
گفت هشیاری بیار اینجا کسی هشیار نیست

گفت با جوجه مرغکی هشیار 
که ز پهلوی من مرو به کنار
گربه را بین که دم علم کرده
گوش ها تیز و پشت خم کرده
چشم خود تا به هم زنی بردت
تا کله چرخ داده ای خوردت
جوجه گفتا که مادرم ترسوست
به خیالش که گربه هم لولوست
گربه حیوان خوش خط و خالیست
فکر آزار جوجه هرگز نیست
سه قدم دورتر شد از مادر
آمدش آنچه گفته بود برسر
گربه ناگاه از کمین برجست
گلوی جوجه را به دندان خست
برگرفتش به چنگ و رفت چو باد
مرغ بیچاره از پی اش افتاد
گربه از پیش و مرغ از دنبال
ناله ها کرد زد بسی پر و بال
لیک چون گربه جوجه را بربود
ناله ی مادرش ندارد سود  

آرامگاه خانوادگی بانو پروین اعتصامی در حرم مطهر حضرت معصومه سلام الله علیها

روی سنگ قبرش این شعر ازخوداونوشته شده

اینکه خاک سیه اش بالین است                                  اختر چرخ ادب پروین          است

گرچه جز تلخی ایام        ندید                                  هرچه خواهی سخنش شیرین است

صاحب آن همه گفتار    امروز                                     سائل  فاتحه و یاسین         است

 

 

سنگ مزار بانو پروین اعتصامی که خودش سروده

 

خواجوی کرمانی

تندیس  خواجوی کرمانی  درشیراز کنار آرامگاهش

ﺗﺼﻮﻳﺮاﺯﺧﺎﻧﻢ ﻧﺮﮔﺲ ﻧﻔﻴﺴﻲ ﺑﻬﺎﺭ1393

 

کمال‌الدین ابوالعطاء محمودبن علی‌بن محمود، معروف به «خواجوی کرمانی» درسال ۶۸۹ هجری قمری  در شهر کرمان پای به عرصه هستی نهاد ودرسال: ۷۵۲هجری قمری درگذشت ودر تنگ الله اکبر شیرازوکنار دروازه قرآن دفن شد و آرامگاهش درسینه کش کوه وبسیار باصفا زیارتگاه اهل عرفان است  خواجو یکی از شاعران بزرگ نیمۀ اول قرن هشتم است.  وی از شاعران عهد مغول است و اشعاری در مدح سلاطین منطقه فارس در کارنامۀ خود دارد. خواجوی کرمانی که به نخل‌بند شاعران نیز شهرت دارد.  دانش‌های معمول روزگاررا آموخت و به سیر وسفر پرداخت  و از مناطق اصفهان،آذربایجان ًشام ُ عراق و مصر را نیز دید  و پس از بازگشت از این سفرهای طولانی در شیراز  رحل اقامت افکند.او القابی  مانند خلاق المعانی و ملک الفضلا نیز داشته است.  مضامین شعر خواجوی کرمانی عرفانی  است و این اشعار  بر شاعران بعدی او مانند حافظ تأثیرگذار بوده مبارزه با زهد و ریا و بی‌اعتباری دنیا و مافیها از موارد قابل ذکر است..خواجو در ریاضیات طب و هیئت نیز صاحب نظر بوده . طنز و هزل و انتقادات اجتماعی از شرایط ادیان در آن روزگار در اشعار خواجو متداول است. او در قصیده ُومثنوی و خصوصا” غزل طبعی توانا داشته، به طوری که گرایش حافظ به شیوهٔ سخن‌پردازی خواجو شباهت دارد.

استاد سخن سعد یست نزد همه کس اما

                                                            دارد سخن حافظ طرز غزل خواجو

خواجو دارای مذهب شیعه دوازده امامی  بوده در اشعارش خود را “مادح آل حیدر” یعنی ستایشگر اهل بیت میخواند .ومدایح بسیار درمدح ومنقبت آن بزرگواران سروده از خواجوی کرمانی آثار متعددی  بجای مانده است که .بیشتر این آثار منظوم هستند.دیوانخواجو شامل غزل، قصیده، مسمط، ترکیب‌بند، ترجیع‌بند، رباعی، قطعه و مستزاداست  که برروی هم به دو بخش صنایع‌الکمال و بدایع‌الجمال تقسیم می‌شود. وپنج مثنوی؛ در وزن‌های گوناگون با این نام‌ها:همای وهمایون  گل ونوروز ‌  روضه الانوار   کمال نامه و گوهر نامه سروده . این پنج مثنوی بر روی هم خمسهٔ خواجو نام دارد ضمنا”رساله‌های چهارگانه‌ای  دارد، با نثری مسجّع و مصنوع، و بسیار بیش از شعر او آراسته به آیات قرآنی است به نامهای  ۱)سراجیّه ۲) شمس و سحاب ۳) شمع و شمشیر ۴) نمد و بوریا  . بیشتر موضوع های شعری  را میتوان در اشعار خواجو پیدا کرد . از نعت و ستایش امامان و بزرگان دین ، پند و اندرز مضامین عرفانی تا موضوع های عاشقانه و شوخی و ظنز و انتقاد

باز عزم شراب خواهم کرد                           ساز چنگ و رباب خواهم کرد

آتش دل چو آب کارم برد                                چاره‌ی کار آب خواهم کرد

جامه در پیش پیر باده فروش                          رهن جام شراب خواهم کرد

از برای معا شران صبوح                               دل پرخون کباب خواهم کرد

با بتان اتصال خواهم جست                            وز خرد اجتناب خواهم کرد

بسکه از دیده سیل خواهم راند                       خانه‌ی دل خراب خواهم کرد

تا دم صبح دوست خواهم خواند                           دعوت آفتاب خواهم کرد

بجز از باده خوردن و خفتن                    توبه از خورد و خواب خواهم کرد

همچو خواجو ز خاک میخا نه                             آبرو اکتساب خواهم کرد

پیش صاحب‌نظران ملک سلیمان بادست       بلکه آنست سلیمان که ز ملک آزادست

آنکه گویند که برآب نهادست جهان                   مشنو ای خواجه که چون درنگری بر بادست

 هر نفس مهر فلک بر دگری می‌افتد                 چه توان کرد چون این سفله چنین افتادست

دل درین پیرزن عشوه گر دهر مبند                   کاین عروسیست که در عقد بسی دامادست

یاد دار این سخن از من که پس از من گوئی      یاد باد آنکه مرا این سخن از وی یادست

    آنکه شداد در ایوان ز زر افکندی خشت         خشت ایوان شه اکنون ز سر شدادست

خاک بغداد به مرگ خلفا می‌گرید                      ورنه این شط روان چیست که در بغدادست

گر پر از لاله سیراب بود دامن کوه                     مرو از راه که آن خون دل فرهادست

همچو نرگس بگشا چشم و ببین کاندر خاک       چند روی چو گل وقامت چون شمشادست

خیمهٔ انس مزن بردر این کهنه رباط                   که اساسش همه بی موقع و بی بنیادست

حاصلی نیست بجز غم ز جهان خواجو را           شادی جان کسی کو ز جهان آزادست

       تنگ الله اکبر آرامگاه خواجوی کرمانی

کنا دروازه قران شیراز   عکس از محمدنفیسی

عارف قزوینی

عارف قزوینی شاعر وترانه سرای انقلابی

 

ابوالقاسم عارف” فرزند “ملا هادی وکیل” است و در1262هجری شمسی در شهر قزوین متولد شده است. ،  عارف صرف و نحو عربی و فارسی و علوم متداوله را در قزوین فرا گرفته و در ادبیات ممارست کرده و نزد سه معلم خوش خط، تحصیل خط نمود؛ به طوری که شکسته و نستعلیق را بسیار خوب می نوشت و علاوه بر اینها به فراگرفتن علم موسیقی پرداخته و در این فن مهارتی تام پیدا می نماید و بعدها از این راه به خدمات ملی قیام کرده، اشتهاری تمام به هم می رساند. چون عارف دارای “حنجره داوودی” بوده و آواز بسیار خوشی داشته است، پدرش (ملا هادی وکیل) او را وادار ساخت در پای منبر یکی از وعاظ قزوین به نوحه خوانی بپردازد و روی این اصل جشنی ترتیب داد و عارف را معمم ساخته و بدین ترتیب او را در زمره روضه خوان های قزوین وارد کرد. وی درمنبر به خواندن اشعار انقلابی خود  مبادرت می کرد، ولی پس از مرگ پدر، عمامه را برداشته و ترک روضه خوانی کرده و مکلا گردید. عارف در 17 سالگی به دختری عشق و علاقه پیدا می نماید، ولی پدر دختر او را برای دامادی خود مناسب ندانسته و رضایت به ازدواج نمی دهد. اقدامات و تلاش های عارف هم نتیجه ای نمی بخشد، لذا عارف در خفا دختر را به عقد خود در می آورد، پدر دختر بعد از مطلع شدن از اینکه عارف، دختر را عقد کرده است در صدد ایذاء دختر خود برآمده و خود و کسانش از هر طرف عارف را تهدید کرده و اصرار می نمایند که او را طلاق دهد، عارف هم ناچار از قزوین فراری شده مدت یکسال در رشت توقف می نماید و سپس به قزوین مراجعت نموده و به تهران می رود. بالاخره پس از یکسال اقامت در تهران به قزوین آمده و با وجود عشق و علاقه ای که بین دختر و عارف حکمفرما بوده است به علت ناراضی بودن دختر، عارف او را طلاق داده و دیگر تا آخر عمر تاهل اختیار نمی نماید.وی درسال 1312هجری شمسی در همدان درکذشت ودر جوا رآرامگاه ابن سینا به خاک سپرده شد

هنگام می وفصل گل و گشت چمن شد

در بار بهاری تهی از زاغ و زغن شد
از ابر کرم خطه ری رشک ختن شد
دلتنگ چو من مرغ قفس بهر وطن شد

چه کج‌رفتاری ای چرخ / چه بدکرداری ای چرخ
سر کین داری ای چرخ / نه دین داری، نه آیین داری ای چرخ

***

از خون جوانان وطن لاله دمیده
از ماتم سرو قدشان سرو خمیده
در سایه گل بلبل از این غصه خزیده
گل نیز چو من در غمشان جامه دریده

چه کج‌رفتاری ای چرخ / چه بدکرداری ای چرخ
سر کین داری ای چرخ / نه دین داری، نه آیین داری ای چرخ

***

خوابند وکیلان و خرابند وزیران
بردند به سرقت همه سیم و زر ایران
ما را نگذارند به یک خانهٔ ویران
یارب بستان داد فقیران ز امیران

چه کج‌رفتاری ای چرخ / چه بدکرداری ای چرخ
سر کین داری ای چرخ / نه دین داری، نه آیین داری ای چرخ

***

از اشک همه روی زمین زیر و زبر کن
مشتی گرت از خاک وطن هست به سر کن
غیرت کن و اندیشه ایام بتر کن
اندر جلو تیر عدو، سینه سپر کن

چه کج‌رفتاری ای چرخ / چه بدکرداری ای چرخ
سر کین داری ای چرخ / نه دین داری، نه آیین داری ای چرخ

***

از دست عدو نالهٔ من از سر درد است
اندیشه هر آن‌کس کند از مرگ، نه مرد است
جان بازی عشاق، نه چون بازی نرد است
مردی اگرت هست، کنون وقت نبرد است

چه کج‌رفتاری ای چرخ / چه بدکرداری ای چرخ
سر کین داری ای چرخ / نه دین داری، نه آیین داری ای چرخ

***

عارف ز ازل تکیه بر ایام نداده است
جز جام، به کس‌دست، چو خیام نداده است
دل جز به سر زلف دلارام نداده است
صد زندگی ننگ به یک نام نداده است

چه کج‌رفتاری ای چرخ / چه بدکرداری ای چرخ
سر کین داری ای چرخ / نه دین داری، نه آیین داری ای چرخ

البته این اشعار خصوصا غزل زیر نقش تعیین کننده در بیداری مردم در زمان مبارزات مردمی برای به لرزه در آوردن پایه های استبداد قاجاریه داشته

پیام دوشَم از پیر ِ می فروش آمد  

                                                         بنوش باده که یک ملتی به هوش آمد

هزار پرده ز ِ ایران دَریده استبداد    

                                                       هزار شُکر که مشروطه پرده پوش آمد

ز خاک پاک ِ شهیدان ِ راه ِ آزادی

                                              ببین که خون سیاوَش چه سان به جوش آمد

هخامنش چو خدا خواست منقرض گردد   

                                                               سِکَندر از پی تخریب داریوش آمد

برای فتح جوانان جنگجو ، جامی       

                                                            زدیم باده و فریاد ِ نوش نوش آمد

وطن فروشی ارث است ، این عَجب نبُوَد   

                                                           چرا کَز اول آدم ، وطن فروش آمد

کَسی که رو به سفارت پی ِ امیدی رفت    

                                                    دهید مژده که لال و کَر و خموش آمد

صدای ناله ی عارف به گوش هر که رسید  

                                         چو دف به سر زد و چون چنگ در خُروش آمد

            آرامگاه عارف قزوینی در حیاط آرامگاه ابن سینا به طرزی آبرومندانه وزیر شیشه قراردارد – عکس از محمدنفیسی

سید اشرف الدین حسینی (نسیم شمال )

ﺮﺣﻮم شادروان حسینی برغانی (ﻧﺴﻴﻢ ﺷﻤﺎﻝ)

اشرف الدین حسینی متولد 1287قمری معروف به نسیم شمال از اهالی برغان ازتوابع  شهرستان ساوجبلاغ ووابسته به خاندان برزگ علمای برغان میباشد.پدرش شیخ میرزا عبدالله شهیدی  برغانی امام جمعه قزوین وفرزند شیخ محمد تقی برغانی مشهور به شهید ثالث است . اشرف الدین در محضر علمای بزرگ به تحصیل علوم ومقدمات صرف ونحو پرداخت ودر سال1262شمسی یعنی قریب به 121سال قبل وهمزمان با کشمکشهای سیاسی دوران قاجار واوایل نهضت مشروطیت به  عتبات عالیات جهت تکمیل تحصیلات هجرت نمود و . در حدود سال 1272ق به قزوین بازگشت  و در زنجان ساکن شد. عرفان، حکمت و ریاضیات را نزد میرزا ابراهیم مسگرزنجانی آموخت بعد به تبریز رفته و   وبعداز چندسال   به قزوین مراجعت کرد و در مدرسه صالحیه مشغول تعلیم و تعلم شد. در این مدرسه با افکار آزادی خواهان آشنا شد. در ست 120سال قبل  برای بار دوم عازم کربلا شد و به حوزه درس استاد خود میرزا علی برغانی پیوست. با سابقه ذهنی که داشت مبارزات سیاسی خود را در کربلا فعالانه آغاز کرد. سپس به ایران بازگشت و در رشت به شغل کتابت مشغول شد و روزنامه «نسیم شمال» را ازسال 1282 شمسی تا انحلال مشروطه اول به طور غیر مرتب انتشار داد. وی در گیرودارکشاکش میان مشروطه خواهان و محمدعلی شاه قاجار و اطرافیانش در اشعاری که می سرود و در روزنامه اش چاپ می کرد از زشتکاری های شاه و اطرافیانس به شدت انتقاد می کرد.با فتح تهران و غلبه آزادی خواهان به تهران آمد و با کمک مادی و معنوی محمد ولی خان سپهسالار  انتشار «نسیم شمال» را ادامه داد. از آنجا که روزنامه جنبه فکاهی داشت بیشتر مورد توجه مردم قرار گرفت و او شهرت زیادی را کسب کرد. در شعرزبان محاوره را برگزید و ضمن فکاهی بودن، جنبه طنزآمیز و انتقادی داشت. در حقیقت اشرف الدین در نظم فارسی راهی گشود که تا قبل از او کمتر کسی به آن توجه داشت .   اشعار وی بیش از بیست هزار بیت است که خود او شماری از آنها را در دفتری که «باغ بهشت» نام دارد، جداگانه منتشر کرده است. از دیگر آثارش: «دیوان اشعار؛ کتاب مختصری در حکمت که در رشت به چاپ رسیده است؛ عزیز و غزال؛ ارفع نامه؛ نهضت بانوان؛ تاریخ سلاطین ایران، به نظم کشید که در تهران چاپ شده است؛ بشارت ظهور.» نیز یکی دیگر از آثار اوست .  ذیلا” بعضی از اشعار اونقل میگردد .

دست مزن! چشم، ببستم دو دست                   راه مرو ! چشم ، دو پایم شکست   

 حرف مزن ! قطع نمودم سخن                          نطق مکن ! چشم ، ببستم دهن

 هیچ نفهم ! این سخن عنوان مکن                   خواهش نا فهمی انسان مکن

  لال شوم ، کور شوم ، کر شوم                         لیک محال است که من خر شوم

در انتقاد از اوضاع ایران چنین می‌گوید :

 نه درس به کار آید،  نه علم ریاضی                         نه قاعده مشق ونه مستقبل وماضی

 نه هندسه ورسم ومساحات اراضی                   خواهی که شوی مجتهد و مفتی و قاضی

                                  رو مسخرگی پیشه کن و مطربی آموز     

   صد سال اگر درس بخوانی همه هیچ است     درمدرسه یک عمر بمانی همه هیچ است    

   خودرا به حقیقت برسانی همه هیچ است      جز مسخرگی هر چه بدانی همه هیچ است    

                                  رو مسخرگی پیشه کن و مطربی آموز 

 ﺯﺑﺎﻥ ﻭﻗﻠم اﻳﻦ ﺭﻭﺣﺎﻧﻲ ﺷﺠﺎﻉ  ﭼﻮﻥ ﺷﻤﺸﻴﺮﻱ ﺑﺮاﻥ  ﺩﺭﺩﻭﺭاﻥ ﻣﺒﺎﺭﺯﻩ  ﻤﺮﺩم ﺑﺎ ﺣﻜﻮﻣﺖ ﻓﺎﺳﺪ ﻗﺎﺟﺎﺭ و ﭘﺲ ﺁﻥ ﺩﺭﻋﺼﺮ ﺭﺿﺎ ﺧﺎﻧﻲ ﺩﺭ ﺧﺪﻣﺖ ﻣﺮﺩﻡ اﻳﺮاﻥ. ﻟﺤﻆﻪ اﻱ اﺯ ﺣﺮﻛﺖ,ﺑﺎﺯ ﻧﻤﺎﻧﺪ ﺗﺎ ﺟﺎﻳﻲ ﻛﻪ ﻛﺎﺭ اﻭراﺑﻪ ﺗﻴﻤﺎﺭﺳﺘﺎﻥ ﻛﺸانید و لی ﺳﺮاﻧﺠﺎﻡ ﺑﻪ ﻫﻤﺖ ﻭﺗﻼﺵ ﻣﺮﺣﻮﻡ ﻣﺪﺭﺱ ﻭﻣﺮﺣﻮﻡ ﻣﻠﻚ اﻟﺸﻌﺮاﻱ. ﺑﻬﺎﺭ ﺁﺯاﺩ ﺷﺪ ﻭﺑﻌﺪاﺯ ﻣﺪﺕ ﻛﻮﺗﺎﻫﻲ درفقروتنگدستی ﺩﺭاﺳﻔﻨﺪﻣﺎﻩ ﺳﺎﻝ 1312 ﺑﺪﺭﻭﺩ ﺣﻴﺎت  ﮔﻔﺖ,ﻭﺩﺭاﺑﻦ ﺑﺎﺑﻮﻳﻪ. ﺑه ﺧﺎﻙ ﺳﭙﺮﺩه ﺷﺪ. ﺭﻭﺣﺶ ﺷﺎﺩ ﻭﻳﺎﺩﺵ ﮔﺮاﻣﻲ ﺑﺎﺩ.

                                 ما ملت ایران همه باهوش و زرنگیم

                                 افسوس که چون بوقلمون رنگ‌به‌رنگیم 


ما باک نداریم ز دشنام و ملاﻣت                                     ﻣﺎ ﻣﻴﻞ نداریم به آثارسلامت

گر باده نباشد سر وافور سلامت                                    از نام گذشتیم همه مایل ﻧﻨگیم

                        اﻓﺴﻮﺱ که چون بوقلمون رنگ‌به‌رنگیم 

گاه از غم مشروطه به صد رنج و ملالیم                         لاغر ز فراق وُکلا همچو هلالیم 

یک‌روز همه قنبر ویک‌روز بلالیم                            شب فکر شرابیم،سحر ما لب بنگیم 

                        افسوس که چون بوقلمون رنگ‌به‌رنگیم

اسباب ترقی  همه گردید مهیا                                        پرواز نمودند جوانان به ثریا

 گردید روان کشتی علم ازتک دریا                          ما غرق به دریای جهالت چو نهنگیم 

                      افسوس که چون بوقلمون رنگ‌به‌رنگیم 

یارب ز چه گردید چنین حال مسلمان                          بهر چه گذشتند ز اسلام و ز قرآن 

خوبان همه تصدیق نمودند به قرآن                            ما بوالهوسان تابع قانون فرنگیم

                     افسوس که چون بوقلمون رنگ‌به‌رنگیم

از زهد وتقدس زده صد طعنه به سلمان                     داریم جمیعاً هوس حوری و غلمان 

نه گبر و نه ترسا، نه یهود و نه مسلمان                   نه رومی رومیم و نه هم زنگی زنگیم

                     افسوس که چون بوقلمون رنگ‌به‌رنگیم

    شادروان حسینی گیلانی در ابن بابویه مدفون است

میرزاده عشقی

سید محمد رضا کردستانی معروف به میرزاده عشقی

میرزاده عشقی نام اصلیش «سید محمدرضا کردستانی» و فرزند حاج سید ابوالقاسم کردستانی» بود و در تاریخ  ۲۰ آذرماه ۱۲۷۳ خورشیدی درهمدان متولد  شد. سالهای کودکی را در مکتب‌خانه‌های محلی و از سن هفت سالگی به بعد در آموزشگاه‌های «الفت» و «آلیانس» به تحصیل فارسی و فرانسه اشتغال داشته، پیش از آنکه گواهی نامه از این مدرسه دریافت کند در تجارتخانه یک بازرگان فرانسوی به شغل مترجمی پرداخته و به زبان فرانسه مسلط شد.دوره تحصیلی وی تا سن هفده سالگی بیشتر طول نکشید، در آغاز سن ۱۵ سالگی به اصفهان رفت، سپس برای اتمام تحصیلات به تهران آمد، بیش از سه ماه نگذشت که به همدان باز گشت وچهار ماه بعدش به اصرار پدر برای تحصیل عازم پایتخت شد هنگامی که در همدان بسر می‌برد اوائل جنگ جهانی اول ۱۹۱۴-۱۹۱۸ میلادی به عبارت دیگر دوره کشمکش سیاست متفقین و دول متحده بود. عشقی به هواخواهی از عثمانی‌ها پرداخت و زمانی که چند هزار تن مهاجر ایرانی در عبور از غرب ایران به سوی استانبول می‌رفتند او هم به آنها پیوست و همراه مهاجرین به آنجا رفت. عشقی چند سالی در استانبول بود، در شعبه علوم اجتماعی و فلسفه دارالفنون باب عالی جزء مستمعین آزاد حضور می‌یافت، پیش از این سفر هم یک باربه همراهی آلمانیها به بیجار و کردستان رفته بود.  «اپرای رستاخیز شهریاران ایران» را عشقی در استانبول نوشت. این منظومه اثر مشاهدات اواز ویرانه‌های مدائن هنگام عبور از بغداد و موصل به استانبول بوده‌است.  در سال ۱297 ه. ش. «روزنامه عشقی» را در همدان انتشار داد. «نوروزی نامه» را نیز در سال 1400 ه. ش. پانزده روز پیش از رسیدن فصل بهار در استانبول سرود. عشقی از استانبول به همدان رفت و باز به تهران شتافت. او چند سال آخر عمرش را در تهران به سر برد، قطعه «کفن سیاه» را در باب روزگار زنان و حجاب آنان با مسمط نوشت. در واقع این اثر با ثمرش، تاریخچه تز انقلاب مشروطیت و دوره‌ای که شاعر می‌زیست می‌باشد. عشقی گاه گاهی در روزنامه‌ها و مجلات اشعار و مقالاتی منتشر می‌ساخت که بیشتر جنبه وطنی واجتماعی داشت، چندی هم شخصاً روزنامه «قرن بیستم» را با قطع بزرگ در چهار صفحه منتشر می‌کرد که امتیازش به خود او تعلق داشت لیکن بیش از ۱۷ شماره انتشار نیافت.در آخرین کابینه حسن پیرنیا، مشیرالدوله از طرف وزارت کشور به ریاست شهرداری اصفهان انتخاب گردید ولی نپذیرفت. در آغاز زمزمه جمهوریت، عشقی دوباره روزنامه «قرن بیستم» را با قطع کوچک در هشت صفحه منتشر کرد که یک شماره بیشتر انتشار نیافت وبر اثر مخالفت، روزنامه اش توقیف شد و خود شاعر نیز به دست دو نفر روز ۱۲ تیرماه ۱۳۰۳ خورشیدی، در تهران هدف گلوله قرار گرفت و در ۳۱ سالگی، چشم از جهان فرو بست.  مزار او در ابن بابویه و در گوشه‌ای متروک (در نزدیکی مزار نصرت الدوله فیروز) قرار دارد.

از اشعار معروف عشقی می‌توان از نوروزی‌نامه، سه تابلو مریم، احتیاج و رستاخیز نام برد. عشقی، زبانی آتشین و نیش‌دار داشت شعر زیر یکی از تندترین و معروف‌ترین اشعار عشقی است.

بعد از این بر وطن و بوم و برش باید رید                    به چنین مجلس و بر کر و فرش باید رید

به حقیقت در عدل ار در این بام و در است                  به چنین عدل و به دیوار و درش باید رید

آن‌که بگرفته از او تا کمر ایران         را گه                       به مکافات الی تا           کمرش باید رید

پدر ملت ایران      اگر این بی    پدر است                     بر چنین ملت       و روح پدرش باید رید

این حرارت که به خود      احمد آذر   دارد                   تا که خاموش شود بر     شررش باید رید

شفق سرخ نوشت     آصف کرمانی     مرد                         غفرالله    کنون بر اثرش        باید رید

آن دهستانی       بی مدرک تحمیلی لر                           از توک پاش الی  مغز سرش     باید رید

گر ندارد ضرر و نفع             مشیرالدوله                        بهر این ملک به نفع و ضررش   باید رید

هرگناهی کادمی  عمدا بعالم میکند                               احتیاجست آنکه اسبابش فراهم میکند

ورنه  کی عمدا  گناه اولاد آدم میکند                              یا که از بهر خطا خود را مصمم  میکند

احتیاجست آنکه زو طبع بشر رم میکند                           شادی یکساله را یک روزه ماتم میکند

احتیاج است آن که قدر آدمی کم میکند                              در بر نامرد پشت مرد را خم میکند

ای که شیران راکنی روبه مزاج

احتیاج  ای احتیاج

از اداره رانده مرد بخت برگردیده ای                        سقف خانه از فشار برف و گل خوابیده ئی

زن درآن از هول جان خود   جنین زائیده ئی             نعش ده ساله پسر  دردست سرما دیده ئیاز پدر دور وزنان ناخوردهام بشنیده   ئی                      رفت دزدی خانه  یک مملکت دزذیده ئی

شد ز راه بام بالا   با تن لرزیده ئی                             اوفتاد از بام و شد نعش زهم پاشیده ئی !

 کیست جز تو قاتل این لا علاج ؟

احتیاج ای احتیاج !

بی بضاعت دختری   علامه عهد جدید                               داشت بر وصل جوان سرو بالائی امید

لیک چون بیجاره    زر درکیسه اش بد ناپیدی                     عاقبت هیزم فروش پیر سر تا پا پلید

کز ذغال کنده دایم دم زدی  وزچوب بید                               از  میان دکه  کیسه کیسه   زر کشید

مادرش را دید و دختر را به زور زر  خرید                        احتیاح آمیخت یا موی سیه ریش سپید

از توشد این نامناسب ازدواج !

احتیاج   ای احتیاج !

مردکی پیر و پلید و احمق ومعلول و لنگ                       هیچ نافهمیده  و ناموخته غیر از جفنگ

روی تختی با زنی زیبای در قصری قشنگ                  آرمیده چون که دارد سکه     سنگ زرد رنگ

من جوان شا عر معروف از جین  تافرنگ                          دائما” باید میان کوچه های پست تنگ !

صبح بر دارم قدم تا شام بردارم شلنگ           چون ندارم سنگ سکه    نیست باد این سکه سنگ !

مرده باد آنکس که داد آن را رواج !

احتیاج  ای احتیاج !

البته هر شعری برای زمان خودش دارای مفاهیمی است که ممکن در اثر کذشت زمان بعلت تغییرات آن مفاهیم غریب به نظر بیاید  مثلا” در بند دوم که اشاره به خوابیدن سقف خانه از فشار برف و گل میشود  مربوط به زمانهای پیش است که سقف خانه  ها را کاه گل میکردند یا مثلا دربند سوم که صحبت از ثروت ذغال فروش میشود جون در زمان میرزاده ذغال وسیله گرمائی و سوخت بوده ومن خود در کودکیم شاهد بودم که هیزم شکن ها و ذغال فروشها در همدان چه بازار پر رونقی داشتند

برسنگ مزار این شاعر آزادیخواه این شعر اورا ک کرده اند

خاكـم به سر ، زغصه به سر خاك اگر كنم       خاک وطن كه رفت ، چه خاكي به سر كنم

آوخ ، كلاه نيست وطن ، گــر كه از سرم                   برداشتند فــــكـــر كــــــلاهي دگــــــــر كـــنم

مـرد آن بود كه اين كلهش ، برسر است و من         نــامـــردم ار كه بي كله ، آني به سر كنم

مــــن آن نيـم كــه يكسره تدبير مملكت                      تسليـم هـــــــرزه گــــرد قضا و قدر كنــم

زير و زبر اگــــر نكنــي خــاك خصم را                  وي چــــرخ زيــــــــــر و روي تو زير و زبر كنم

جـايي‌ست آروزي من ، ار من به آن رسم             از روي نعـــــــــش لشكـــــــــر دشمـن گذر كنم

هـــر آنچـــــه مي‌كني بكن اي دشمن قوي                من نيز اگــــــــر قــــوي شدم از تو بتر كنم

من‌ آن نيم بــــه مرگ طبيعي شوم هلاک             وین كاسه خون به بستر راحت هدر كنم

معشــوق عشقي اي وطن اي عشق پاك من          اي آن كه ذكـــر عشق تو شام و سحر كنم

عشقت نه سرسري ست كه از سر به در شود       مهرت نـــه عارضي ست كه جاي دگر كنم

عشق تــو در وجـودم و مهر تو در دلم                    بــا شير اندرون شد و با جان به در كنم

آرامگاه میرزاده عشقی در ابن بابویه

ملک الشعرای بهار

مرحوم محمد تقی خان ملک الشعرای بهار

محمد تقی بهار ملقب به ملک الشعرای بهار شاعر، ادیب، سیاستمدار و روزنامه‌نگار ایرانی است. وی در سال ۱۲۶۳ هجری شمسی در مشهد متولد شد. مقدمات و ادبیات فارسی را نزد پدر خود ملک الشعرای صبوری آموخت و برای تکمیل معلومات عربی و فارسی به محضر “ادیب نیشابوری” رفت. بعد از فوت پدر، ملک الشعرای دربار مظفرالدین شاه شد. وی شش دوره نمایندهٔ مجلس شد و سالها استاد دورهٔ دکتری ادبیات دانشسرای عالی و دانشکدهٔ ادبیات بود. به علت پیوستن به مشروطه‌طلبان و آزادی‌خواهان چند بار تبعید و زندانی شد که سالهای زندان و تبعید از پربهره‌ترین سالهای زندگی ادبی وی بوده است. بهار در روز دوم اردیبهشت ۱۳۳۰ هجری شمسی، در خانهٔ مسکونی خود در تهران زندگی را بدرود گفت و در شمیران در آرامستان  ظهیرالدوله به خاک سپرده شد. ازمعروفترین آثار وی  دیوان اشعاراو وکتاب  سبک شناسی که در سه جلد در بارهٔ سبک نوشته‌های منثور فارسی تنظیم شده و تاریخ احزاب سیاسی همچنین  تصحیح برخی از متون کهن مانند تاریخ سیستان و مجمل‌التواریخ و القصص و تاریخ بلعمی را نیز می‌توان نام برد.

:

ای دیو سپید پای در بند!                         ای گنبد گیتی! ای دماوند!

از سیم به سر یکی کله خود                  ز آهن به میان یکی کمر بند

تا چشم بشر نبیندت روی                           بنهفته به ابر، چهر دلبند

تا وارهی از دم ستوران                           وین مردم نحس دیومانند

با شیر سپهر بسته پیمان                           با اختر سعد کرده پیوند

چون گشت زمین ز جور گردون            سرد و سیه و خموش و آوند

بنواخت ز خشم بر فلک مشت          آن مشت تویی، تو ای دماوند!

تو مشت درشت روزگاری                      از گردش قرنها پس افکند

ای مشت زمین! بر آسمان شو                  بر ری بنواز ضربتی چند

نی نی، تو نه مشت روزگاری                ای کوه! نیم ز گفته خرسند

تو قلب فسرده‌ی زمینی                        از درد ورم نموده یک چند

شو منفجر ای دل زمانه !                    وآن آتش خود نهفته مپسند

خامش منشین، سخن همی گوی  افسرده مباش، خوش همی خند

ای مادر سر سپید! بشنو                        این پند سیاه بخت فرزند

بگرای چو اژدهای گرزه                   بخروش چو شرزه شیر ارغند

ترکیبی ساز بی‌مماثل                               معجونی ساز بی‌همانند

از آتش آه خلق مظلوم                            وز شعله‌ی کیفر خداوند

ابری بفرست بر سر ری                     بارانش ز هول و بیم و آفند

بشکن در دوزخ و برون ریز                      بادافره کفر کافری چند

ز آن گونه که بر مدینه‌ی عاد                  صرصر شرر عدم پراکند

مرغ سحر ناله سر كن؛ داغ مرا تازه تر كن

زآه شرر بار اين قفس را؛ برشكن و زير و زبر كن

بلبل پر بسته ز كنج قفس درآ؛ نغمه آزادي نوع بشر سرا

واز نفسي عرصه اين خاك توده را پر شرر كن

طلم ظالم، جور صياد؛ آشيانم داده بر باد

اي خدا- اي فلك- اي طبيعت

شام تاريك ما را سحر كن

نو بهار است، گل به بار است

ابر چشمم ژاله بار است

اين قفس چون دلم تنگ و تار است

شعله فكن در قفس اي آه آتشين

دست طبيعت گل عمر مرا مچين

جانب عاشق نگه اي تازه گل ازين

بيشتر كن

مرغ بيدل شرح هجران مختصر كن.

بند دوم:

عمر حقيقت به سر شد؛ عهد و وفا بي سپر شد

ناله عاشق- ناز معشوق؛ هر دو دروغ و بي اثر شد

راستي و مهر و محبت فسانه شد؛ قول و شرافت همگي از ميانه شد

از پي دزدي، وطن و دين بهانه شد؛ ديده تر شد

طلم مالك، جور ارباب؛ زارع از غم گشته بي تاب

اي خدا- اي فلك- اي طبيعت ساغر اغنيا پر مي ناب

اي دل تنگ، ناله سر كن

از قوي دستان حذر كن

از مساوات صرف نظر كن

ساقي گلچهره بده آب آتشين

پرده دلكش بزن اي يار دلنشين

ناله بر آر از قفس اي بلبل حزين

كاز غم توسینه من پرزخون جگر شد

یک شعر انقلابی درقالب مستزاد:

با شه ایران ز آزادی سخن گفتن خطاست                            کار ایران با خداست

مذهب شاهنشه ایران ز مذهبها جداست                              کار ایران با خداست

شاه مست و شیخ مست و شحنه مست و میر مست           مملکت رفته ز دست

هر دم از دستان مستان فتنه و غوغا به پاست                    کار ایران با خداست

مملکت کشتی، حوادث بحر و استبداد خس                       ایخدا عدل است و بس

کار پاس کشتی و کشتی‌نشین با ناخداست                         کار ایران با خداست

پادشه خود را مسلمان خواند و سازد تباه                           خون جمعی بی‌گناه

ای مسلمانان! در اسلام این ستمها کی رواست؟                   کار ایران با خداست

باش تا خود سوی ری تازد ز آذربایجان                                   حضرت ستار خان

آن که توپش قلعه کوب و خنجرش کشورگشاست               کار ایران با خداست

باش تا بیرون ز رشت آید سپهدار سترگ                             فر دادار بزرگ

آن که گیلان ز اهتمامش رشک اقلیم بقاست                        کار ایران با خداست

باش تا از اصفهان صمصام حق گردد پدید                          نام حق گردد پدید

تا ببینیم آن که سر ز احکام حق پیچد کجاست                   کار ایران با خداست

خاک ایران، بوم و برزن از تمدن خورد آب                           جز خراسان خراب

هرچه هست از قامت ناساز بی‌اندام ماست                         کار ایران با خداست

ای خطهٔ ایران مهین‌، ای وطن من                     ای گشته به مهر تو عجین جان و تن من

ای عاصمهٔ دنیی آباد که شد باز                        آشفته کنارت چو دل پر حزن من

دور از تو گل و لاله و سرو و سمنم نیست           ای وای گل  و لاله و سرو و سمن من

بس خار مصیبت که خلد دل را بر پای                 بی روی تو، ای تازه شکفته چمن من

ای بار خدای من گر بی‌تو زیم باز                       افرشتهٔ من گردد چون اهرمن من

تا هست کنار تو پر از لشکر دشمن                   هرگز نشود خالی از دل محن من

از رنج تو لاغر شده‌ام چونان کاز من                   تا بر نشود ناله نبینی بدن من

دردا و دریغاکه چنان گشتی بی‌برک                  کاز بافتهء خویش نداری کفن من

بسیار سخن گفتم در تعزیت تو                        آوخ که نگریاند کس را سخن من

وانگاه نیوشند سخن‌های مرا خلق                   کز خون من آغشته شود پیرهن من

و امروز همی‌گویم با محنت بسیار                    دردا و دریغا وطن من‌، وطن من

ارامگاه محمد تقی خان بهار ملقب به ملک الشعرا در قبرستان ظهیرالدوله تجریش

 

ایرج میرزا

ایرج میرزا 

ایرج میرزا فرزند صدرالشعراغلامحسین میرزا نوه ایرج پسر فتحعلیشاه قاجاربوددرسال۱۲۵۱ خورشیدی در تبریزبدنیا آمد و درمدرسه دارالفنون تبریز به تحصیل پرداخت ومقدمات عربی و فرانسه رانیز آموخت وبعداز فراقت از تحصیل معاون مدرسه مظفری تبریز شد ودر ضمن شعر هم میگفت وماهنامه ورقه (نخستین نشریه دانشجوئی)رانیز منتشر میکرد وبعد از تغییر مشاغل مختلف بالاخره بعد از انقلاب مشروطه معاون استانداری  اصفهان شد و ی در ۲۲ اسفند 1304خورشیدی بعلت سکته قلبی درشهر تهران   درگذشت ودرآرامستان ظهیر الدوله  تجریش بخاک سپرده شد .  ایرج میرزا  درزمان حیات  به «جلال‌الممالک» و «فخرالشعرا»معروفیت داشت  و  از جمله شاعران برجسته ایرانی در عصرمشروطیت  و از پیشگامان تجدد در ادبیات فارسی بود.          ایرج میرزا درقالبهای  گوناگون شعر سروده و ارزشمندترین اشعارش مضامین انتقادی، اجتماعی، احساسی و تربیتی دارند. شعر ایرج ساده و روان و گاهی دربرگیرنده واژگان و گفتارهای عامیانه‌است و اشعار او از جمله اشعار اثر گذار بر شعر دوره مشروطیت بود.

            دادمعشوقه به عاشق پیغام                        که کند مادر تو با من    جنگ

هر کجا بیندم از   دور کند                          چهره پرچین و جبین پر اژنگ

با نگاه غضب الوده     زند                          بر دل نازک من تیر    خدنگ

از در خانه مرا طرد    کند                     همچو سنگ از دهن  قلماسنگ

مادر سنگ دلت تا زنده است               شهد در کام من و توست شرنگ

نشوم یک دل و یکرنگ تو را                   تا نسازی دل او از خون     رنگ

گر تو خواهی به وصالم برسی              باید این ساعت بی خوف و درنگ

روی و سینه ی تنگش بدری                دل برون اری از ان سینه ی تنگ

گرم و خونین به منش بازاری               تا برد ز اینه ی قلبم           زنگ

عاشق بی خرد       نا هنجار              نه بل ان فاسق بی عصمت و ننگ

حرمت مادری از یاد ببرد                            مست از باده و دیوانه زبنگ

رفت و زدمادر و افکند به خاک                   سینه بدرید و دل اورد به چنگ

قصد سرمنزل معشوقه نمود                     دل مادر به کفش چون نارنگ

از قضا خورد دم در به زمین                        واندکی رنجه شد اورا ارنگ

ان دل گرم که جان داشت هنوز                  اوفتاد از کف ان بی فرهنگ

از زمین باز چو بر خاست نمود                        پی برداشتن دل اهنگ

دید کز ان دل اغشته به خون                    اید اهسته برون این اهنگ:

“اه دست پسرم یافت خراش                 وای پای پسرم خورد به سنگ”

ابليس شبي رفت به بالينجواني                               آراسته با شكل مهيبي سر و بررا

گفتا كه: «منم مرگ واگر خواهي زنهار                   بايد بگزيني تو يكي زين سهخطر را

يا آن پدر پيرخودت را بكشي زار                        يا بشكني از خواهر خودسينه و سر را

يا خود زمي ناب كشي يك دو سه ساغر                      تا آن كه بپوشم زهلاك تو نظررا

لرزيدازين بيم جوان بر خود و جا داشت                 كز مرگ فتدلرزه به تن ضيغم نررا

گفتا: «پدر و خواهرمن هر دو عزيزند                        هرگز نكنم ترك ادب اين دونفر را

ليكن چون به ميدفع شر از خويش توان كرد    مي نوشم و با ويبكنم چاره ي شررا» 

جامي دو بنوشيد وچو شد خيره ز مستي        م خواهر خود را زد و همكشت پدر را  

اي كاش شودخشك بن تاك خداوند                   زين مايه ي شر حفظ كندنوع بشر را

 گویند مر ا چو  زاد مادر                  پستان بدهن گرفتن آموخت  

                شبها بر گاهواره  من                    یبدار نشست و خفتن آموخت

   یک حرف و دو حرف بر زبانم             الفاظ نهاد  و    گفتن آموخت    

لبخند نهاد بر لب من                      بر غنچه گل شکفتن آموخت  

دستم بگرفت و پا به پا برد                 تا شیوه     راه رفتن آموخت     

پس هستی من زهستی اوست           تا هستم وهست دارمش دوست

آرامگاه ایرج میرزا درآرامستان ظهیرالدوله تجریش که مدفن بسیاری از اهل فرهنگ وادبست 

مهدی اخوان ثالث

مهدی اخوان ثالث  (م . امید ) 

دردهم  اسفند ماه سال  ۱۳۰۷در شهرستان مشهد دیده به جهان گشود. طبعی حساس ومانند دریائی متلاطم داشت که امواج قدرتمند آن به ساحل اندیشه های تشنه میکوبید وحرکتی نو وپر شور بوجود میاورد وخصوصا آشنائی او با نیما یوشیج ( علی اسفندیاری ) وسبک شعر نونیما تحولی درروح او که درون مایه سبک خراسانی داشت ایجاد کرد   که توانست  همه احساس درون خوداز مهر به وطن گرفته تابیان معنای عدالت  را درقالب واژه ها ریخته یا به سبک وشیوه شعر کلاسیک ویا به سبک وشیوه شعر نو براحتی بدیگران القا کند . این چشمه زلال معرفت وشعور علاوه بر آن دستی در موسیقی داشت و تاررا به چیره دستی  مینواخت .همه اهل قلم اورا استادی مسلم در هردو شیوه شعر ایرانی میدانند ، اشعار او ودرک هنریش از جهان بینی خاص وبینش تازه ای حکایت میکند که راهنمای بسیاری از کسانی شد که زمان حیات اورا درک کرده اند وهمچنین درنسلهای بعد از او نیز اثر گذاراست او  تخلص م.امید را برای خو برگزیدوبه شهرت رسید و بالاخره در 4شهریور ماه سال ۱۳۶۹در تهران بدرود حیات گفت و درشهر توس ودرکنار آرامگاه فردوسی به خاک سپرده شد .

   

**لحظه ی دیدار **

لحظه ی دیدار نزدیک است

باز من دیوانه ام ، مستم

باز می لرزد دلم ، دستم

باز گویی در جهان دیگری هستم

های ، نخراشی به غفلت گونه ام را ، تیغ

های ، نپریشی صفای زلفکم را ، دست

و آبرویم را نریزی ، دل

لحظه ی دیدار نزدیک است

    این شعر دل انگیزرا  با صدای شاعر (شادروان اخوان ثالث )بشنوید

زمستان

سلامت را نمی خواهند پاسخ گفت

سرها در گریبان است

کسی سر بر نیارد کرد پاسخ گفتن و دیدار یاران را

نگه جز پیش پا را دید، نتواند

که ره تاریک و لغزان است

وگر دست محبت سوی کس یازی

به اکراه آورد دست از بغل بیرون

که سرما سخت سوزان است

نفس، کز گرمگاه سینه می آید برون، ابری شود تاریک

چو دیوار ایستد در پیش چشمانت

نفس کاین است، پس دیگر چه داری چشم

ز چشم دوستان دور یا نزدیک ؟

مسیحای جوانمرد من ! ای ترسای پیر پیرهن چرکین

هوا بس ناجوانمردانه سرد است … آی …

دمت گرم و سرت خوش باد

سلامم را تو پاسخ گوی، در بگشای

منم من، میهمان هر شبت، لولی وش مغموم

منم من، سنگ تیپاخورده ی رنجور

منم، دشنام پست آفرینش، نغمه ی ناجور

نه از رومم، نه از زنگم، همان بیرنگ بیرنگم

بیا بگشای در، بگشای، دلتنگم

حریفا ! میزبانا ! میهمان سال و ماهت پشت در چون موج می لرزد

تگرگی نیست، مرگی نیست

صدایی گر شنیدی، صحبت سرما و دندان است

من امشب آمدستم وام بگذارم

حسابت را کنار جام بگذارم

چه می گویی که بیگه شد، سحر شد، بامداد آمد ؟

فریبت می دهد، بر آسمان این سرخی بعد از سحرگه نیست

حریفا ! گوش سرما برده است این، یادگار سیلی سرد زمستان است

و قندیل سپهر تنگ میدان، مرده یا زنده

به تابوت ستبر ظلمت نه توی مرگ اندود، پنهان است

حریفا ! رو چراغ باده را بفروز، شب با روز یکسان است

سلامت را نخواهند پاسخ گفت

هوا دلگیر، درها بسته، سرها در گریبان، دستها پنهان

نفسها ابر، دلها خسته و غمگین

درختان اسکلتهای بلور آجین

 

 هی فلانی! زندگی شاید همین باشد

یک فریب ساده و کوچک

آن هم از دست عزیزی که تو دنیا را

جز برای او و جز با او نمی‌خواهی

زمین دلمرده، سقف آسمان کوتاه

غبار آلوده مهر و ماه

زمستان است.

آرامگاه زنده یاد مهدی اخوان ثالث در داخل حیاط آرامگاه فردوسی بزرک

*تصویر توسط اینجانب  گرفته شده اسفند 1396*

 

عراقی

فخرالدین عراقی

فخرالّدین ابراهیم بن بزرگمهر متخلص به عراقی، عارف نامی و شاعر بلندآوازهی ایرانی، بنا به تحقیق استاد سعید نفیسی در اوایل قرن هفتم هجری در ده کمیجان  در اطراف همدان به دنیا آمد. و ازکودکی به تحصیل علوم و فنون و کسب دانش خصوصا حفظ قرآن کریم وقرائت با صوت خوش شهره خاص و عام شد سپس  برای ادامه تحصیل به همدان رفت. ودرسن هفده سالگی  با جمعی از دراویش رهسپار هندوستان شد و به خدمت شیخ بهاءالدین زکریا درآمد و بعد از مدتی با دختر او ازدواج کرد . پس از فوت شیخ بهاءالدین عراقی جانشین اوشد وبه شیخ فخرالدین ملقب شد .  بعدها به عربستان و سپس به قونیه رفت و به خدمت مولانا رسید و مصاحب و معاشر او شد. وی پس سالها اقامت درروم به شام رفت و درسال ۶۸۶یا ۶۸۸ هجری قمری درحدود سن هشتاد سالگی در دمشق وفات یافت. از آثار او می‌توان علاوه بردیوان اشعار به مثنوی عشاق‌نامه و کتاب لمعات اشاره کرد.

 

 نخستین باده کا ندر جام کردند               ز چشم مست ساقی وام کردند
چو با خود یافتند اهل طرب را                       شراب بیخودی در جام کردند
لب میگون جا نان جام در داد                        شراب عاشقا نش نام کردند
ز بهر صید دل‌های جهانی                             کمند زلف خوبان دام کردند
به گیتی هرکجا درد دلی بود                   بهم کرد ند و عشقش نام کردند
سر زلف بتان آرام نگرفت                           ز بس دل‌ها که بی‌آرام کرد ند
چو گوی حسن در میدان فگند  ند             به یک جولان دو عا لم رام کردند
ز بهر نقل مستان از لب و چشم                         مهیا پسته و بادام کردند
از آن لب، کز درصد آفرین است                      نصیب بی‌دلان دشنام کردند
به مجلس نیک و بد را جای دادند               به جامی کار خاص و عام کردند
به غمزه صد سخن با جان بگفتند              به دل ز ا برو دو صد پیغام کردند
جمال خویشتن را جلوه دادند                     به یک جلوه دو عالم رام کردند
دلی را تا به دست آرند، هر دم                       سر زلفین خود را دام کردند
نهان با محرمی رازی بگفتند                           جهانی را از آن اعلام کردند
چو خود کردند راز خویشتن فاش                     عراقی را چرا بد نام کردند؟

 

زدو دیده خون فشانم زغمت شب جدائی                          

                                           چه کنم ؟که هست اینها گل باغ آشنائی

همه شب نهاده ا م سر چوسگان بر آستانت                         

                                              که رقیب در نیاید        به بهانه  گدائی

مژه ها و چشم شوخش  به نظر چنان نماید                         

                                             که میان سنبلستان چرد آهوی  ختائی

در گلستان چشمم زچه رو همیشه بازاست ؟                   

                                          به امید آنکه شاید تو به چشم من  درآئی

زفراق چون ننالم من دلشکسته چون نی؟                           

                                           که بسوخت بند بندم  زحرارت    جدائی

سر برگ گل ندارم زجه رو روم به گلشن  ؟                         

                                          که شنیده ام زگلها همه بوی بی وفائی

به کدام مذهب است این ؟به کدام ملت اسن این ؟          

                                       که کشند عاشقی را که تو عاشقم چرائی  

به طواف کعبه رفتم به حرم رهم ندادند                          

                                      که تو در برون چه کردی  که درون خانه آئی

به قمار خانه رفتم  همه پاکباز دیدم                                

                                        چو به  صومعه رسیدم  همه زاهد وریائی

در دیر میزدم من  که ندا زدر درآمد                                  

                                       که درآ   درآ     عراقی که توهم ازآن مائی

 

    تصویرآرامگاه فحرالدین عراقی در دمشق